كدخبر: ۱۵۶۸۹
تاريخ انتشار: ۲۹ دي ۱۳۸۸ - ۰۰:۳۱
نسخه چاپي
ارسال به دوستاناز تهران تاريخي، بازار مانده و بس
خبرگزاري ميراث فرهنگي _ گردشگري _ سعيد حبيباله _ کاخهاي سلطنتي تهران چون کاخ سعد آباد و نياوران و گلستان تبديل به مجموعه تاريخ – فرهنگي شدند . ميدان مشق ، باغ ملي شدو باغ ملي هم گذر تردد ساكنان ساختمان امورخارجه. محلات قديمي تهران ساکنان اصيل خود را از دادند و تبديل به محلاتي مهاجرنشين آن هم از نوع افغاني اش شدند . خانه هاي تاريخي تهران هم در بهترين حالت موزه و در بدترين حالت برج شدند . به استثنا چند تکيه و مسجد تاريخي که گهگاهي ميزبان مراسمي خاص هستند، تنها و تنها بازار تهران است که تمام و کمال کارکرد خود را به عنوان مرکزي براي داد و ستد از ابتدا تا کنون حفظ کرده است.
بازاري که جهانگردان و ديپلماتهاي خارجي مقيم تهران، از اواخر قرن نوزدهم، آن را به عنوان ديدنيترين نقطه پايتخت ايران توصيف کردهاند. بازاري که تجارت تمامي توليدات داخلي و کالاهاي وارداتي کشور بدان ختم مي شد و صنايع کوچک در آن شکل ميگرفت.
بازاري که علاوه بر کارکرد اقتصادي در تمام دوران مشروطيت تا انقراض سلسله قاجار، محل اصلي حرکتهاي سياسي و اجتماعي پايتخت بود و بازاري که اعيان و اشراف بازاري در کنارش سکونت داشتند و تنها بعد از آغاز دوران نوسازي شهرها [سلطنت رضاشاه] به آرامي طبقه مرفه و متوسط شهري از بازار تهران دل کندند و به محلات نوساز رفتند .
مجموعه بازار تاريخي تهران در ضلع جنوبي خيابان 15 خرداد و حد فاصل آن با خيابان مولوي ، خيام و 17 شهريور، در بافت قديمي و تاريخي شهر واقع شده و چون گذشته مهمترين مرکز تجاري و بازرگاني است. بازار تهران از مجموعههاي مهم تاريخي و هنري شهر تهران محسوب مي شود.
بناي اوليه بازار به دوره شاه تهماسب صفوي و هم زمان با ساخت برج و بارو و دروازه هاي شهر تهران در حدود سال هاي 948- 930 هـ. ق تعلق دارد. چهار بازار لبافها ، کرجي دوزها ، سراجها و نعلچيها ، قديميترين بخش بازار تهران است. به نوشته صنيعالدوله ، چهار سوي بزرگ و کوچک بازار در زمان فتحعلي شاه قاجار ساخته شد. در اين زمان مجموعه بازار به طرف شمال غرب و غرب توسعه يافت، به طوري که به تدريج حد فاصل بين ارک و مسجد جامع به بخش پر رونق بازار تبديل شد و معروفترين و معتبرترين سراها و تيمچه ها در اين محدوده فعال شدند.
در دوره ناصرالدين شاه بر تعداد راستهها و رستههاي بازار افزوده شد و تعدادي سرا و تيمچه معتبر ساخته شد. مانند ديگر بازارهاي تاريخي ، هر کدام از راستهها ، رستهها، سراها و تيمچههاي بازار تهران به صنف و فعاليت خاصي اختصاص داشت. در اين دوره بخش هاي اصلي عبارت بود از : بازار کفاشان ، بازار فرش فروشان، بازار عباس آباد، بازار امير، بازار زرگرها، بازار ساعت فروشان، بازار بين الحرمين، بازار چهار سوق بزرگ، مسجد جامع، بازار چهار سوقکوچك، بازار چهل تن ( که از قديمي ترين بخش هاي بازار و مربوط به دوره فتحعلي شاه است )، بازار آهنگران، بازار مسگران و بازار پاچنار .
علاوه بر اين در نقاط دور و نزديک بازار، بازارچههايي ساخته شد که محلات مختلف شهر را تغذيه ميکرد از جمله بازارچه معيـّر و قوام الدوله که به «بازارچه دوقلو» مشهور بودند. از بازار کربلايي عباس علي کمرگچي ، بازارچه نايب السلطنه و ...نيز فقط نامي باقي مانده است.
در خيابان ناصرخسرو ، نزديک مجموعه اصلي بازار نيز بازارچهها و تيمچههايي وجود داشت که امروزه بقاياي برخي از آنها مانند بازارچه مروي از دوره فتحعلي شاه ، و تيمچه صدر اعظم باقي است.
رشد و گسترش و پيشرفت سريع تهران ، معماري سنتي بازار را دچار آشفتگي بسيار کرد . به طوري که بخش هاي زيادي از بازار نوسازي يا بازسازي شد و تناسب موجود ميان بخش هاي مختلف آن از ميان رفت. هم اکنون بخشهاي قديمي و جالب توجه بازار عبارت اند از: سردر بازار در سمت سبزه ميدان ، بازار امير ، چهار سوق بزرگ ، تيمچه هاي حاجب الدوله ، علاء الدوله ، قيصريه و مهديه و همچنين بخش هايي از بازار که در ارتباط با مسجد امام، مسجد جامع و بناهاي تاريخي ديگر قرار دارد.
بناي اوليه سبزه ميدان در سمت شمالي مجموعه بازار مربوط به اوايل دوره صفويه است اما در دوره قاجاريه و سال 1268 هـ.ق به دستور اميرکبير، حاج علي خان مقدم مراغهاي تغييرات عمدهاي در وضع سبزهميدان داد. اين ميدان در دوره هاي مختلف يکي از مراکز مهم مذهبي ، اجتماعي و سياسي تهران بود و در آن انواع مراسم مذهبي و سياسي اجرا ميشد.
بخشهاي قديم بازار تهران با پوشش طاق و گنبد مسقف شده و روشنايي آنها از روزنههاي تعبيه شده در گنبدهاي آجري آن تأمين ميشود. اما بخشهاي صدمه ديده يا جديد بازار با مصالح جديد و موقتي پوشش يافته و فاقد معماري در خور توجهي است.
بازار و سراي امير از ديگر بخش هاي جالب توجه مجموعه است که حدود سال 1267 هـ.ق از اموال ميرزا تقي خان اميرکبير ، توسط شيخ عبدالحسين (شيخ العراقين) به همراه مسجد و مدرسه اي – معروف به شيخ عبدالحسين – ساخته شده و عوايد آن وقف مسجد و مدرسه شده است.
تيمچه حاجب الدوله در کنار مسجد امام قرار دارد و از با ارزشترين بناهاي بازار است که در دوره ناصرالدين شاه توسط حاج علي خان حاجبالدوله ساخته شده است. در دوره اخير در فضاي داخلي اين بنا ، مجموعه تجاري جديدي ساخته اند که اصالت و صورت قديمي بنا را دگرگون کرده و هم اکنون مرکزي براي فروش لوازم آشپزخانه است . از بناهاي ديگر بازار ، تيمچه مهديه در ابتداي بازار امير ( کفاشان) است که داراي پوشش عظيم ضربي و يزديبندي عالي است .
در کنار قسمتهاي اصلي بازار چند بناي تاريخي و مذهبي نيز آرام و به دور از هياهوي اقتصادي بازار جلوه نمايي مي کنند . مهمترين اينها امامزاده زيد ، مسجد امام و مسجد جامع بازار هستند .
امام زاده زيد در راسته بازار قرار دارد و شامل يک حرم چهار ضلعي بزرگ و ايوان و صحن در جانب شرقي با گنبد دوپوش و ملحقات آن است . بناي اصلي امامزاده به دوره صفويه تعلق دارد ودر زمان فتحعلي شاه و ناصرالدين شاه قاجار صحن و ايوان و گنبد دوپوش و متعلقات ديگري به آن افزوده شد. در برخي کتب تاريخي نقل شده که لطفعلي خان زند پس از به قتل رسيدن به دستور آقا محمد خان قاجار در کنار اين امامزاده به خاک سپرده شد . در گذشته نه چندان دور اين امامزاده با مساحتي بيش از 30هزار متر مربع داراي صحن و فضاي وسيع و مشجر بود و در آن حجره ها و طاق نماهاي گنبدي تخم مرغي شکل با کاشي هاي معرق و رواقي زيبا نمايان بود . امروزه اين صحن به مدرسه تبديل شده و تنها محوطه اي کوچک با دري که به سمت بازار خياط ها باز مي شود، از آن باقي مانده است .
مسجد امام خميني(سلطاني)، با قدمتي حدود يکصد و هشتاد سال از زيباترين مساجد تاريخي تهران است. باني اين مسجد فتحعليشاه قاجار است و از اين رو ابتدا آن را مسجد شاه ميناميدند. بنابر شواهد تاريخي اين دومين مسجد جامع بزرگ شهر تهران بعد از مسجد جامع بازار يا مسجد جامع عتيق است . بر اساس نوشته ها و کتيبه هايي که در ايوان جنوبي مسجد به جاي مانده ، زمان تقريبي شروع ساخت اين مسجد سال 1222 تا 1224 هجري قمري است . در سال 1307 ه.ق به دستور ناصرالدين شاه در اصلي مسجد در جهت شمال تعمير شد و دو مناره نيز در دو طرف گل دسته مسجد ساخته شد . اين مسجد که به مسجد شاه يا سلطاني معروف بود پس از انقلاب شکوهمند اسلامي به مسجد امام خميني تغيير نام داد. مسجد امام خميني بنايي چهار ايواني است که شبستانهاي اصلي آن در جبهه جنوبي قرار دارد . و در معماري کلي و پاره اي از جزئيات آن از مسجد وکيل شيراز الهام گرفته شده است .
مسجد جامع تهران (جامع عتيق) نيز در مرکز بازار و در نزديکي مسجد امام خميني قرار دارد. فاصله بين اين مسجد و مسجد امام خميني را بازار بين الحرمين مي گويند . تاريخ دقيق ساخت اين مسجد مشخص نيست ولي از شواهد تاريخي چنين استنباط مي شود که در عهد شاه عباس دوم ، در حدود سال 1074 ه.ق به اهتمام فردي به نان رضي الدين ساخته شده است .
کمي بعيد است که اهل تهران باشيد و يا به تهران سفر کرده باشيد و به بازار تهران نرفته باشيد. اما به شما توصيه مي کنيم اگر براي چند دهمين بار و يا چند صدمين بار است که بازار تهران مي رويد ، اين بار چشم از ويترين مغازه هايش برداشته و به طاق هاي گنبدي شکلش بنگريد و در ميان سراها و تيمچه هاي رنگ عوض کردهاش نشاني از گذشته بگيريد.
بازاري که جهانگردان و ديپلماتهاي خارجي مقيم تهران، از اواخر قرن نوزدهم، آن را به عنوان ديدنيترين نقطه پايتخت ايران توصيف کردهاند. بازاري که تجارت تمامي توليدات داخلي و کالاهاي وارداتي کشور بدان ختم مي شد و صنايع کوچک در آن شکل ميگرفت.
بازاري که علاوه بر کارکرد اقتصادي در تمام دوران مشروطيت تا انقراض سلسله قاجار، محل اصلي حرکتهاي سياسي و اجتماعي پايتخت بود و بازاري که اعيان و اشراف بازاري در کنارش سکونت داشتند و تنها بعد از آغاز دوران نوسازي شهرها [سلطنت رضاشاه] به آرامي طبقه مرفه و متوسط شهري از بازار تهران دل کندند و به محلات نوساز رفتند .
مجموعه بازار تاريخي تهران در ضلع جنوبي خيابان 15 خرداد و حد فاصل آن با خيابان مولوي ، خيام و 17 شهريور، در بافت قديمي و تاريخي شهر واقع شده و چون گذشته مهمترين مرکز تجاري و بازرگاني است. بازار تهران از مجموعههاي مهم تاريخي و هنري شهر تهران محسوب مي شود.
بناي اوليه بازار به دوره شاه تهماسب صفوي و هم زمان با ساخت برج و بارو و دروازه هاي شهر تهران در حدود سال هاي 948- 930 هـ. ق تعلق دارد. چهار بازار لبافها ، کرجي دوزها ، سراجها و نعلچيها ، قديميترين بخش بازار تهران است. به نوشته صنيعالدوله ، چهار سوي بزرگ و کوچک بازار در زمان فتحعلي شاه قاجار ساخته شد. در اين زمان مجموعه بازار به طرف شمال غرب و غرب توسعه يافت، به طوري که به تدريج حد فاصل بين ارک و مسجد جامع به بخش پر رونق بازار تبديل شد و معروفترين و معتبرترين سراها و تيمچه ها در اين محدوده فعال شدند.
در دوره ناصرالدين شاه بر تعداد راستهها و رستههاي بازار افزوده شد و تعدادي سرا و تيمچه معتبر ساخته شد. مانند ديگر بازارهاي تاريخي ، هر کدام از راستهها ، رستهها، سراها و تيمچههاي بازار تهران به صنف و فعاليت خاصي اختصاص داشت. در اين دوره بخش هاي اصلي عبارت بود از : بازار کفاشان ، بازار فرش فروشان، بازار عباس آباد، بازار امير، بازار زرگرها، بازار ساعت فروشان، بازار بين الحرمين، بازار چهار سوق بزرگ، مسجد جامع، بازار چهار سوقکوچك، بازار چهل تن ( که از قديمي ترين بخش هاي بازار و مربوط به دوره فتحعلي شاه است )، بازار آهنگران، بازار مسگران و بازار پاچنار .
علاوه بر اين در نقاط دور و نزديک بازار، بازارچههايي ساخته شد که محلات مختلف شهر را تغذيه ميکرد از جمله بازارچه معيـّر و قوام الدوله که به «بازارچه دوقلو» مشهور بودند. از بازار کربلايي عباس علي کمرگچي ، بازارچه نايب السلطنه و ...نيز فقط نامي باقي مانده است.
در خيابان ناصرخسرو ، نزديک مجموعه اصلي بازار نيز بازارچهها و تيمچههايي وجود داشت که امروزه بقاياي برخي از آنها مانند بازارچه مروي از دوره فتحعلي شاه ، و تيمچه صدر اعظم باقي است.
رشد و گسترش و پيشرفت سريع تهران ، معماري سنتي بازار را دچار آشفتگي بسيار کرد . به طوري که بخش هاي زيادي از بازار نوسازي يا بازسازي شد و تناسب موجود ميان بخش هاي مختلف آن از ميان رفت. هم اکنون بخشهاي قديمي و جالب توجه بازار عبارت اند از: سردر بازار در سمت سبزه ميدان ، بازار امير ، چهار سوق بزرگ ، تيمچه هاي حاجب الدوله ، علاء الدوله ، قيصريه و مهديه و همچنين بخش هايي از بازار که در ارتباط با مسجد امام، مسجد جامع و بناهاي تاريخي ديگر قرار دارد.
بناي اوليه سبزه ميدان در سمت شمالي مجموعه بازار مربوط به اوايل دوره صفويه است اما در دوره قاجاريه و سال 1268 هـ.ق به دستور اميرکبير، حاج علي خان مقدم مراغهاي تغييرات عمدهاي در وضع سبزهميدان داد. اين ميدان در دوره هاي مختلف يکي از مراکز مهم مذهبي ، اجتماعي و سياسي تهران بود و در آن انواع مراسم مذهبي و سياسي اجرا ميشد.
بخشهاي قديم بازار تهران با پوشش طاق و گنبد مسقف شده و روشنايي آنها از روزنههاي تعبيه شده در گنبدهاي آجري آن تأمين ميشود. اما بخشهاي صدمه ديده يا جديد بازار با مصالح جديد و موقتي پوشش يافته و فاقد معماري در خور توجهي است.
بازار و سراي امير از ديگر بخش هاي جالب توجه مجموعه است که حدود سال 1267 هـ.ق از اموال ميرزا تقي خان اميرکبير ، توسط شيخ عبدالحسين (شيخ العراقين) به همراه مسجد و مدرسه اي – معروف به شيخ عبدالحسين – ساخته شده و عوايد آن وقف مسجد و مدرسه شده است.
تيمچه حاجب الدوله در کنار مسجد امام قرار دارد و از با ارزشترين بناهاي بازار است که در دوره ناصرالدين شاه توسط حاج علي خان حاجبالدوله ساخته شده است. در دوره اخير در فضاي داخلي اين بنا ، مجموعه تجاري جديدي ساخته اند که اصالت و صورت قديمي بنا را دگرگون کرده و هم اکنون مرکزي براي فروش لوازم آشپزخانه است . از بناهاي ديگر بازار ، تيمچه مهديه در ابتداي بازار امير ( کفاشان) است که داراي پوشش عظيم ضربي و يزديبندي عالي است .
در کنار قسمتهاي اصلي بازار چند بناي تاريخي و مذهبي نيز آرام و به دور از هياهوي اقتصادي بازار جلوه نمايي مي کنند . مهمترين اينها امامزاده زيد ، مسجد امام و مسجد جامع بازار هستند .
امام زاده زيد در راسته بازار قرار دارد و شامل يک حرم چهار ضلعي بزرگ و ايوان و صحن در جانب شرقي با گنبد دوپوش و ملحقات آن است . بناي اصلي امامزاده به دوره صفويه تعلق دارد ودر زمان فتحعلي شاه و ناصرالدين شاه قاجار صحن و ايوان و گنبد دوپوش و متعلقات ديگري به آن افزوده شد. در برخي کتب تاريخي نقل شده که لطفعلي خان زند پس از به قتل رسيدن به دستور آقا محمد خان قاجار در کنار اين امامزاده به خاک سپرده شد . در گذشته نه چندان دور اين امامزاده با مساحتي بيش از 30هزار متر مربع داراي صحن و فضاي وسيع و مشجر بود و در آن حجره ها و طاق نماهاي گنبدي تخم مرغي شکل با کاشي هاي معرق و رواقي زيبا نمايان بود . امروزه اين صحن به مدرسه تبديل شده و تنها محوطه اي کوچک با دري که به سمت بازار خياط ها باز مي شود، از آن باقي مانده است .
مسجد امام خميني(سلطاني)، با قدمتي حدود يکصد و هشتاد سال از زيباترين مساجد تاريخي تهران است. باني اين مسجد فتحعليشاه قاجار است و از اين رو ابتدا آن را مسجد شاه ميناميدند. بنابر شواهد تاريخي اين دومين مسجد جامع بزرگ شهر تهران بعد از مسجد جامع بازار يا مسجد جامع عتيق است . بر اساس نوشته ها و کتيبه هايي که در ايوان جنوبي مسجد به جاي مانده ، زمان تقريبي شروع ساخت اين مسجد سال 1222 تا 1224 هجري قمري است . در سال 1307 ه.ق به دستور ناصرالدين شاه در اصلي مسجد در جهت شمال تعمير شد و دو مناره نيز در دو طرف گل دسته مسجد ساخته شد . اين مسجد که به مسجد شاه يا سلطاني معروف بود پس از انقلاب شکوهمند اسلامي به مسجد امام خميني تغيير نام داد. مسجد امام خميني بنايي چهار ايواني است که شبستانهاي اصلي آن در جبهه جنوبي قرار دارد . و در معماري کلي و پاره اي از جزئيات آن از مسجد وکيل شيراز الهام گرفته شده است .
مسجد جامع تهران (جامع عتيق) نيز در مرکز بازار و در نزديکي مسجد امام خميني قرار دارد. فاصله بين اين مسجد و مسجد امام خميني را بازار بين الحرمين مي گويند . تاريخ دقيق ساخت اين مسجد مشخص نيست ولي از شواهد تاريخي چنين استنباط مي شود که در عهد شاه عباس دوم ، در حدود سال 1074 ه.ق به اهتمام فردي به نان رضي الدين ساخته شده است .
کمي بعيد است که اهل تهران باشيد و يا به تهران سفر کرده باشيد و به بازار تهران نرفته باشيد. اما به شما توصيه مي کنيم اگر براي چند دهمين بار و يا چند صدمين بار است که بازار تهران مي رويد ، اين بار چشم از ويترين مغازه هايش برداشته و به طاق هاي گنبدي شکلش بنگريد و در ميان سراها و تيمچه هاي رنگ عوض کردهاش نشاني از گذشته بگيريد.
نظرات کاربران:
