جلد اول کتاب موسیقی و غناء در بخش تحقيقات مدرسه علميه ولى عصر (عجل الله تعالى فرجه الشريف ) و در زمان مدیریت آیت الله صادق لاریجانی و در سال 76 به انجام رسیده است. ایشان ضمن نگارش مطلعی بر این کتاب می نویسد: در گرد آورى اين مجموعه هيچ نظر خاصّى دنبال نمی شده است، بلكه غرض جمع ‏آورى عمده ‏ترين آراء درباره غنا بوده است.

در جلد سوم این کتاب که سال گذشته منتشر شد، با اشاره به مطلبی با عنوان «فوائد السماع » که در كتابخانه ملّى ملك در تهران موجود است، این اثر منسوب به عالم معروف محمد على حزين لاهيجى معرفی می شود.

سرویس فرهنگی پارسینه «فوائد السماع» را به نقل از کتاب موسیقی و غناء منتشر می سازد.

بسم الله الرحمن الرحيم

فوائد السماع

يكى آنكه اصحاب رياضات و ارباب مجاهدات را در اكثر معاملات گاه گاهى كلالتى و ملالتى سخت در قلوب حادث شود و قبض و يأسى كه موجب فتور اعمال و قصور احوال باشد طارى گردد ،و چون اصوات طيّبه و الحان متناسبه و كلمات و اشعار مهيّجه مسموع افتد ،كلالت و ملالت از ايشان دفع شود و باز از سر شوق و شعف روى به معاملات آرند .

دوّم آنكه سالكان را در سير و سلوك به سبب استيلاء صفات نفوس بسيار وقفات و حجب افتد ،كه مدتى طُرق ترقى احوال بر ايشان مسدود گردد و گرمى ايشان به افسردگى كشد و بسا باشد كه به استماع الحان لذيذه و شعرى كه وصف الحال ايشان باشد حال غريبى پيش آيد و تحريك دواعى شوق شود و آن فروماندگى و حجاب برخيزد .

سيم آنكه شايد بعضى اهل سلوك را در اثناى سَماعْ سمعِ روح مفتوح شود و لذت خطاب اوّل و عهد اوّل دريابد و طاير روح غبار هستى از خود بيفشاند و از همه غواشى مجرّد گردد و به يك لحظه چندان راه طى نمايد كه سالها به سير و سلوك در غير سماع نتوان كرد ،و اين معنى را روحْ سرشتان دانند نه تن پروران ،و آشنايان فهمند نه بيگانگان ،و شك نيست كه آواز خوش از الطف نعمتهاى الهى است .مفسران در تفسير آيه «يَزِيدُ فِي الْخَلْقِ مََا يَشََاءُ »گفته‏اند :مراد از زيادتى ،آواز خوش است .و در كلام اكابر است كه «الأصوات الطيّبة مخاطبات و إشارات الهيّة استودعها عند كلّ طيّب »وجه عجب اگر روح انسانى به استماع اصوات طيّبه و نغمات متناسبه التذاذتى يابد و حال آنكه جانوران به نغمه بارهاى گران كشند به آسانى ،و از آب و علف باز ايستند .

شتر را چو شور طرب در سر است اگر آدمى را نباشد خر است

و هر كه به آواز خوش متلذّذ نشود ،دلش مرده و حسّ باطنش افسرده باشد .«فَإِنَّكَ لََا تُسْمِعُ الْمَوْتى‏ََ وَ لََا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعََاءَ »[2]و «إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ »

و اين جمله كه گفتيم در صورتى است كه بناى سماع بر قاعده صدق و صفا و ديانت و آداب مجاهدت و طلب مزيد حال و انفصال از غواشى دنيويه و رجوع به باقيات صالحات باشد نه دواعى نفسانيه و حظوظ طبيعيه بهيميه .و از آداب سماع آن است كه اخلاص نيّت را بر سماع مقدم دارند و باز جويند كه باعث بر آن چيست ،اگر مطلوبى نفسانى باشد يا متضمّن منكرى و حرامى ،اجتناب را واجب شمرند ،و از حضور كسى [كه ]جنسيت با اين طايفه ندارد احتراز كنند ،و در حين سماع به اندكى لمعه از لمعات مضطرب نشوند و به كمتر جرعه از رحيق حال مسكر ننمايند ،و شهيقات و تأوّهات آميخته به تكلّف و نزنند كه نفاق و گناه است .بعضى در حال سماع خوف و حزن و شوق بر ايشان غلبه كند بنا بر اين گريه‏ها كنند و شهقه‏ها زنند ،و جامه‏ها چاك كنند و برخى را رجاء و فرح و استبشار غلبه كند و در طرب آيند و دست افشانند و حركات كنند .

قد تمّ فوائد السماع للشيخ الأجل محمد علي لاهيجي المتخلّص بحزين رحمه الله .

گفتنی است: شيخ محمّد على بن محمّد بن ابى طالب حزين لاهيجى، در سال 1103ق، در اصفهانْ متولّد شد. اجداد وى از لاهيجان بودند. وى منطق، فقه و حديث را نزد پدرش خواند و هيئت، طب و هندسه را در محضر فضلاى اصفهان آموخت. او در پى هجوم افغان‏ها بر اصفهان، خانواده‏اش را از دست داد و خود در سال 1135ق، از اصفهان گريخت و پس از مدتى سرگردانى به سفر مكّه رفت، از شهرهاى نواحى يمن، بغداد، كرمانشاه، كردستان، آذربايجان و تهران، ديدن كرد و سپس به اصفهان برگشت. وى در سال 1146ق، به هندوستان رفت و تا آخر عمر، همان‏جا ماند و در شهر بَنارِس، دفن شد. آثار مشهور وى: تذكره حزين، تاريخ حزين و كليّات حزين است.